Masz prawo do mieszkania

Czym to prawo* właściwie jest i gdzie jest ono zapisane?

Prawo do odpowiedniego mieszkania to nie „przywilej socjalny bogatych”. To prawo każdego człowieka. Jest ono zapisane w dokumentach tworzących systemy ochrony praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) i Rady Europy.

*Prawo do odpowiedniego mieszkania nie oznacza, że państwo ma obowiązek przyznawać lokale na własność. Chodzi o to, by zapewnić miejsce dające poczucie bezpieczeństwa niezbędne do rozwoju człowieka, dać ludziom godność i pokój. Można to osiągnąć na przykład poprzez użyczanie czy najem mieszkań na określony czas. Użyczane lub wynajmowane przez państwo mieszkania mogą dzięki temu służyć kolejnym osobom, rodzinom i pokoleniom, tworząc równe szanse dla wszystkich członków społeczeństwa.

Odpowiednie mieszkanie to podstawa bezpieczeństwa i stabilności człowieka. Jak podkreśla Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka, „dom, będący centrum naszego życia społecznego, emocjonalnego, a czasem ekonomicznego, powinien być sanktuarium – miejscem do życia w pokoju, bezpieczeństwie i godności”.

Prawo do odpowiedniego mieszkania to tak naprawdę zbiór kilku ważnych praw i wolności:

• prawo do wyboru miejsca zamieszkania
• równy i niedyskryminujący dostęp do odpowiednich mieszkań
• prawo do użytkowania mieszkania
• udział w podejmowaniu decyzji dotyczących mieszkalnictwa na poziomie krajowym i wspólnotowym
• ochrona przed przymusowymi eksmisjami, niszczeniem lub uszkadzaniem mieszkań

Odpowiednie mieszkanie musi zapewniać więcej niż cztery ściany i dach.

Odpowiednie mieszkanie musi spełniać co najmniej następujące kryteria:

1. Prawna ochrona posiadania: mieszkańcy są chronieni przed przymusowymi eksmisjami, nękaniem i innymi zagrożeniami. Kryterium to stosuje się bez względu na formę posiadania (własność, najem i inne).
2. Dostępność usług, materiałów, urządzeń i infrastruktury: mieszkańcy mają dostęp do bezpiecznej wody pitnej, odpowiednich warunków sanitarnych, energii do gotowania, ogrzewania, oświetlenia, przechowywania żywności, mają też możliwość wyrzucania śmieci.
3. Dostępność cenowa: mieszkanie nie jest odpowiednie, jeśli jego koszt zagraża korzystaniu z innych praw człowieka przez mieszkańców.
4. Dostępność: warunki mieszkaniowe uwzględniają szczególne potrzeby grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji i zmarginalizowanych.
5. Lokalizacja: mieszkańcy mają dostęp do miejsc zatrudnienia, opieki zdrowotnej, szkół, ośrodków opieki nad dziećmi i innych istotnych usług publicznych.
6. Adekwatność kulturowa: warunki mieszkaniowe szanują i uwzględniają wyrażanie tożsamości kulturowej.
7. Nadawanie się do zamieszkania: mieszkanie musi gwarantować fizyczne bezpieczeństwo i zapewniać odpowiednią przestrzeń, a także ochronę przed zimnem, wilgocią, upałem, opadami, wiatrem oraz innymi zagrożeniami dla zdrowia. Nie może znajdować się na niebezpiecznych obszarach lub w zanieczyszczonym środowisku.

Gdzie zapisane jest prawo do odpowiedniego mieszkania

Opisane powyżej cechy odpowiedniego mieszkania nie są ani nowe, ani specjalnie radykalne, ani rewolucyjne. Są zgodne z obowiązującymi od lat przepisami, których Polska zobowiązała się przestrzegać.

Prawo do odpowiednich warunków mieszkaniowych zostało wyrażone w art. 25 Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 r.

Prawo do odpowiedniego mieszkania zawarto także w innych dokumentach ONZ, m.in. w art. 11 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 1966 r. W ogólnych uwagach: O prawie do odpowiedniego mieszkania (nr 4, 1991 r.) i O przymusowych eksmisjach (nr 7, 1997 r.) Komitetu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, który monitoruje wykonanie paktu, zauważono, że „Prawo do mieszkania nie powinno być interpretowane w wąski lub ograniczony sposób, jak na przykład schronienie traktowane wyłącznie jako dach nad głową. Raczej powinno być postrzegane jako prawo do życia w bezpieczeństwie, pokoju i godności”.

W 2000 r. rezolucją 2000/9 dawna Komisja Praw Człowieka powołała instytucję Specjalnego Sprawozdawcy Narodów Zjednoczonych ds. prawa do odpowiedniego mieszkania. Mandat Specjalnego Sprawozdawcy został odnowiony w kolejnych latach – ostatnio w 2020 r. rezolucją nr 43/14 Rady Praw Człowieka ONZ.

Zadaniem Specjalnego Sprawozdawcy jest m.in. składanie sprawozdań na temat przestrzegania prawa do odpowiedniego mieszkania i innych praw koniecznych do jego przestrzegania oraz pomoc państwom w realizacji tych praw. Ma on obowiązek uwzględniać w swojej działalności perspektywę płci.

Ochrona prawa do odpowiedniego mieszkania jest europejskim standardem. Rada Europy w preambule Zrewidowanej europejskiej karty praw społecznych z 1996 r. – podpisanej, lecz nieratyfikowanej przez Polskę – zapisała, że każdy człowiek ma prawo do mieszkania. Zrewidowana karta jest częścią europejskiego systemu ochrony praw człowieka, odpowiednikiem Europejskiej konwencji praw człowieka, tyle że w dziedzinie praw gospodarczych i socjalnych. Państwa, które podpisały tę kartę, zobowiązały się: popierać dostęp do mieszkań o odpowiednim standardzie, zapobiegać bezdomności i dążyć do jej stopniowego likwidowania, a także uczynić mieszkań dostępnymi dla tych, którzy nie mają wystarczających zasobów finansowych.

Mieszkania są dobrem społecznym, a prawo do odpowiedniego mieszkania jest prawem człowieka.

Autorem artykułu jest Julian Popielarski, aktywista MJN.

Źródła:

https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19770380169/T/D19770169L.pdf

https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=INT/CESCR/GEC/4759&Lang=en

https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=INT/CESCR/GEC/6430&Lang=en

https://ap.ohchr.org/documents/alldocs.aspx?doc_id=4780

https://rm.coe.int/europejska-karta-spoleczna/16808b6383